Ergens dicht bij het centrum van ons sterrenstelsel, zwevend op ongeveer 390 lichtjaar van het superzware zwarte gat dat de Melkweg verankert, is er een wolk van gas en stof die naar frambozen zou smaken en naar rum zou ruiken. Dit is geen metafoor. Het is chemie.
De wolk heet Sagittarius B2, en het is een van de grootste moleculaire wolken in het sterrenstelsel – ongeveer 150 lichtjaar in doorsnee, met een totale massa van ongeveer drie miljoen keer die van onze Zon.[1] Hij bevindt zich in een gewelddadige omgeving, ondergedompeld in straling van pasgeboren sterren en de vage echo van oude uitbarstingen van Sagittarius A*, het zwarte gat in het hart van het sterrenstelsel.[1] En begraven in zijn uitgestrekte, bevroren gasmassa bevindt zich een molecuul genaamd ethylformaat.
Je hebt waarschijnlijk ethylformaat geproefd zonder het te weten. Het is de ester die verantwoordelijk is voor de smaak van frambozen en draagt de kenmerkende geur van rum.[2] Op aarde classificeert de Amerikaanse Food and Drug Administration het als algemeen erkend als veilig.[2] In de ruimte werd de aanwezigheid ervan in Sagittarius B2 in 2009 bevestigd door een team onder leiding van Arnaud Belloche aan het Max Planck Instituut voor Radio‑Astronomie, met behulp van de 30‑meter IRAM‑radiotelescoop in Spanje.[3]
De ontdekking was bijna toevallig. Het team van Belloche was niet op zoek naar de smaak van fruit. Ze zochten naar aminozuren – de moleculaire bouwstenen van het leven – en filterden bijna 4.000 verschillende chemische signalen die uit de wolk kwamen. Van de ongeveer 50 moleculen die ze identificeerden, vielen ethylformaat en propylcyanide op als de twee grootste organische moleculen die tot dan toe ooit in de diepe ruimte waren gedetecteerd.[3]
"Het geeft inderdaad frambozen hun smaak, maar er zijn veel andere moleculen nodig om ruimte‑frambozen te maken," zei Belloche tegen The Guardian met droge ondertrekking.[3]
De echte betekenis ligt niet in de smaak. Het zit in de grootte. Ethylformaat en propylcyanide zijn ongeveer even groot als glycine, het eenvoudigste aminozuur. Hun aanwezigheid in een moleculaire wolk suggereert dat de chemische machines van de ruimte moleculen kunnen bouwen die complex genoeg zijn om biologisch relevant te zijn. "Er is geen duidelijk limiet aan de grootte van moleculen die door dit proces kunnen worden gevormd, dus er is een goede reden om nog complexere organische moleculen daar te verwachten," zei Robin Garrod, collega van Belloche aan de Cornell University.[3]
Hoe kan de ruimte iets zo complex als een rum‑gearomatiseerde ester maken? Het proces begint met koude stofkorrels – kleine deeltjes van silicium bedekt met een mantel van waterijs en koolstofverbindingen. Deze korrels fungeren als miniatuurchemisch laboratorium. Simpele moleculen zoals ethanol landen op het oppervlak, botsen met hun buren en verbinden zich tot langere ketens.[1] Wanneer de omringende temperatuur stijgt – bijvoorbeeld doordat een nabije ster wordt geboren – verdampt de nieuwe verbinding van de korrel en voegt zich bij de wolk. Over miljoenen jaren vult deze stille katalyse de leegte met organische complexiteit.
Sagittarius B2 is bijzonder gul geweest. Ongeveer de helft van alle bekende interstellaire moleculen werd voor het eerst gedetecteerd in deze enkele wolk.[1] De lijst omvat ethanol, vinylalcohol, methanol en tientallen andere verbindingen. Sommige zijn bouwstenen van het leven. Andere – koolmonoxide, waterstofcyanide, ammoniak – zouden je direct doden.[4]
En dan is er nog het alcoholgehalte. Zoals wetenschapsjournalist Marcus Chown berekende in New Scientist, bevat Sagittarius B2 naar schatting 1027 liter alcohol met een sterkte van 200 proof – verreweg meer dan ooit gedistilleerd is in de gehele geschiedenis van de mensheid.[5] Het addertje onder het gras: het is voornamelijk methanol, dat je verblindt of doodt, zo dun verspreid door de ruimte dat je een volume ter grootte van de aarde zou moeten doorzoeken om een enkel whiskyglas te vullen.
Je kunt het dus niet drinken. Je kunt het zeker niet bereiken. Maar de framboosrumwolk is iets dat betoogbaar waardevoller is dan een kosmische cocktail. Het is bewijs dat het universum niet alleen sterren maakt – het kookt de ingrediënten voor het leven, één stofkorrel tegelijk.
