De oude Perzen waren Indo‑Iraanse mensen die rond 2000 v.Chr. naar Iran kwamen, mogelijk vanuit de Kaukasus of Centraal‑Azië. Ze hadden een koelsysteem ontwikkeld dat gebruikmaakte van ijs uit de winter, waardoor ze konden bewaren wat ze hadden gedurende het hete woestijnklimaat. Hoe werden deze gebouwen genoemd en wanneer werden ze gebouwd?
Perzen bouwden Yakhchal in 400 v.Chr. Deze oude koelkasten konden ijs zelfs tijdens de extreem hete zomers vast houden. Zodra water in een Yakhchal wordt opgeslagen, kan het bevriezen tot ijs door de extreem lage temperaturen.
Wat is een Yakhchal?
De oude Perzen waren Indo‑Iraanse mensen die rond 2000 v.Chr. naar Iran kwamen, mogelijk vanuit de Kaukasus of Centraal‑Azië. Ze hadden een koelsysteem ontwikkeld dat gebruikmaakte van ijs uit de winter, waardoor ze konden bewaren wat ze hadden gedurende het hete woestijnklimaat. Hoe werden deze gebouwen genoemd en wanneer werden ze gebouwd?
Perzen bouwden Yakhchal in 400 v.Chr. Deze oude koelkasten konden ijs zelfs tijdens de extreem hete zomers vast houden. Zodra water in een Yakhchal wordt opgeslagen, kan het bevriezen tot ijs door de extreem lage temperaturen.
De Yakhchal of Oude Koelkasten
Perzische ingenieurs hadden tegen 400 v.Chr. de technologie beheerst om ijs in de woestijn op te slaan tijdens de hitte van de zomer. In de winter werden grote hoeveelheden ijs vanuit de aangrenzende bergen aangevoerd en bewaard in een Yakhchal, of ijsput. In het hete, woestijnklimaat van Iran werden deze oude vriezers voornamelijk gebruikt om ijs op te slaan voor gebruik in de zomer en voor voedselopslag. IJs werd ook gebruikt om koninklijke lekkernijen te koelen op hete zomerdagen en om faloodeh te bereiden, een typisch Perzisch bevroren dessert.
Boven de grond wordt de constructie gedomineerd door een massieve lemen bakstenen koepel die tot 60 voet (ongeveer 18 meter) kan reiken. Grote ondergrondse kamers, tot 5000 m³, met diepe opslagruimtes bevinden zich eronder. Het gebied had vaak toegang tot een qanat, of windvangst, en vaak een systeem van windvangers dat de temperatuur in de ruimte snel kon verlagen tot vriespunt op hete zomerdagen.
De Yakhchal heeft dikke lemen bakstenen muren die aan de basis tot twee meter dik kunnen zijn, gemaakt van een speciaal mortel genaamd srooj dat bestond uit zand, klei, eiwitten, kalk, geitenhaar en as in specifieke verhoudingen. Deze materialen waren bestand tegen warmteoverdracht en men dacht dat ze volledig waterdicht waren.
De enorme isolatie en het constante koelende water dat langs de zijkant naar beneden spiraalt, houdt het ijs dat er in de winter wordt opgeslagen de hele zomer bevroren. De bodem van deze ijshuizen, die sinds de oudheid in woestijngemeenschappen worden gebruikt, heeft een greppel om water dat van het ijs smelt op te vangen en het tijdens de koude woestijnnachten opnieuw te laten bevriezen. Het ijs wordt gebroken en verplaatst naar ondergrondse grotten. Het proces wordt herhaald naarmate er meer water in de greppel stroomt.
De tweeling ijsputten in Sirjan, provincie Kerman, zijn omgeven door hoge muren die 108 jaar geleden met lemen bakstenen zijn gebouwd. (Bron: Earth Architecture)
De uitvinding van de vroege koelkasten
William Cullen toonde in 1748 aan de Universiteit van Glasgow het vroegst bekende kunstmatige type koeling. Cullen's innovatieve ontwerp, hoe briljant ook, werd nooit in gebruik genomen. Oliver Evans, een Amerikaanse uitvinder, stelde in 1805 het eerste ontwerp van een koelmachine op. Jacob Perkins bouwde echter pas in 1834 de eerste functionele koelmachine. Een compressiecyclus met damp in de koelkast zorgde voor koude temperaturen.
Tien jaar later werd een koelkast, gebaseerd op het concept van Oliver Evans, gecreëerd door de Amerikaanse arts John Gorrie. Gorrie gebruikte de machine om zijn gele koorts‑patiënten koel te houden. Carl von Linden, een Duitse ingenieur, ontwikkelde in 1876 de methode om gas te vloeibaren, die sindsdien een standaard in de koeling is geworden.
Afrikaans‑Amerikaanse uitvinders Thomas Elkins en John Standard ontwikkelden later verbeterde koelkastontwerpen. (Bron: Thought Co)
De moderne koelkast van vandaag
Toxische gassen zoals ammoniak, methylchloride en zwaveldioxide werden van het einde van de 19e eeuw tot 1929 als koelmiddelen in koelkasten gebruikt. In de jaren 20 van de 20e eeuw leidde het lekken van methylchloride uit koelkasten tot verschillende dodelijke ongevallen. Als reactie werkten drie Amerikaanse bedrijven samen om een minder gevaarlijk koelsysteem te ontwikkelen, wat leidde tot de ontwikkeling van Freon. Compressor‑koelkasten met Freon werden binnen enkele jaren de norm voor praktisch alle huishoudelijke keukens. Pas decennia later ontdekten mensen dat deze chloorfluorkoolwaterstoffen de ozonlaag van de hele planeet bedreigen.
Compressor‑koelkasten bleven in 2018 het meest gangbaar, ondanks pogingen in sommige landen om het gebruik van chloorfluorkoolwaterstoffen uit te faseren. Alternatieve koelmiddelen, zoals HFO‑1234yf, worden momenteel in sommige apparaten gebruikt en zijn minder schadelijk voor het milieu. Koelkasten die op zonne‑, magnetische of sonische energie werken, zijn ook beschikbaar. (Bron: Thought Co)
