Ongeverfd messing was vroeger het standaardmetaal voor veelgebruikte oppervlakken zoals deurkrukken, duwplaten en leuningen; dit komt door koperlegeringen [1]. Messing is een legering van koper en zink, en het koper daarin geeft ionen af die bacteriën en virussen verstoren en doden [3]. Een messing onderdeel fungeert dus als antimicrobieel oppervlak, zonder dat er een coating of reinigingsmiddel op aangebracht hoeft te worden.
Carl Nägeli observeerde dit effect in de moderne tijd, maar kon de oorzaak ervan niet bepalen [1]. Het fenomeen kreeg de naam ‘oligodynamisch effect’, afgeleid van het Griekse ‘oligos’ (weinig) en ‘dynamis’ (kracht), omdat het werkt bij lage concentraties metaalionen [1]. Al vóór men begreep wat ziektekiemen zijn, bewaarden de Egyptenaren en Grieken water in koperen vaten en gebruikten ze koper op wonden [2]. Later onderzoek wees uit dat het antimicrobiële effect te danken is aan metaalionen die bacteriën bij contact opnemen, waardoor hun celmembranen beschadigd raken [1].
Metaalionen tasten eiwitten aan bij thiol- en aminegroepen; micro-organismen kunnen hiertegen resistentie ontwikkelen [1]. Die resistentie kan via plasmiden van het ene organisme op het andere overgaan [1]. Ook zilver, kwik en andere zware metalen vertonen dit effect, maar koper en zijn legeringen worden vooral gebruikt op oppervlakken die mensen aanraken [2]. Het chemische proces bestaat niet uit één dodelijke stap, maar uit een reeks reacties die beginnen zodra een micro-organisme op het metaal landt.
Op een messing oppervlak dringen koperionen eerst het buitenste membraan binnen, waardoor de cel voedingsstoffen en water verliest via de ontstane openingen [2]. Binnenin genereren de ionen reactieve zuurstofsoorten die interne componenten beschadigen; bovendien binden ze aan DNA en RNA, waardoor de cel zich niet meer kan voortplanten [2]. Het resultaat is dat het micro-organisme niet meer functioneert of zich kan kopiëren [2].
Laboratoriumtests toonden aan dat meer dan 99 procent van de ziektekiemen op koper- en messingoppervlakken binnen twee uur verdwenen was [3]. Na acht uur waren 100 procent van de eerder detecteerbare micro-organismen uitgeroeid [3]. Tot de uitgeroeide organismen behoren MRSA en gewone stafylokokken, VRE en E. coli [3]. Onder ideale omstandigheden kan één bacterie zich elke 20 minuten verdubbelen; daarom is de tijd tussen schoonmaakbeurten beperkt [3].
Virussen kunnen op roestvrij staal en plastic tot 72 uur actief blijven, terwijl dezelfde micro-organismen op koper vaak binnen enkele uren worden geïnactiveerd [2]. Koper vernietigt bovendien influenzavirussen, norovirussen en HIV [1]. Ondanks dit verschil blijft roestvrij staal een veelgebruikte keuze voor deurkrukken en -accessoires [2].
Messing vaten die gebruikt worden voor het opslaan van drinkwater doden darmbacteriën door koperionen in het water af te geven [1]. Koper(II)sulfaat wordt als algicide toegepast in reservoirs, drinkwatervijvers, zwembaden en visaquaria [1]. Koper-8-hydroxyquinoline wordt aan verf toegevoegd om schimmelvorming te voorkomen; koperen verf op scheepsrompen belemmert de groei van zeepokken [1].
Een laklaag blokkeert het antimicrobiële effect; daarom moet een messing deurkruk zijn natuurlijke afwerking behouden om te werken [3]. Ongeverfd messing verkleurt en krijgt met de tijd een doffe glans, maar bevat geen ijzer en roest dus niet; het kan eenvoudig worden gepolijst [3].




