Begin jaren zeventig ontstond een familiespel met houten blokjes die waren gekocht bij een houtzagerij in Takoradi, Ghana. Er was geen getekende mascotte, geen plastic draaischijf, geen speelbord dat in vieren werd gevouwen. Alleen kleine stukjes hout, met de hand opgestapeld, waar vervolgens blokjes uit het midden werden getrokken totdat iedereen aan tafel naar voren boog en wachtte tot de zwaartekracht haar oordeel velde.[1]
Jenga behield zijn vreemde kleine naam omdat bedenker Leslie Scott geloofde dat mensen vanzelf zouden leren wat hij betekende. Het bedrijf dat het spel produceerde, overwoog duidelijkere namen als “Timber!” of “Tumbling”, maar Scott weigerde de naam met Swahili-wortels in te ruilen voor een verkapte gebruiksaanwijzing.
Leslie Scott, de Britse spelontwerpster die Jenga bedacht, groeide op in Oost-Afrika en sprak Engels en Swahili.[3] Het woord kwam van “kujenga”, Swahili voor “bouwen” of “construeren”, wat bijna komisch precies is voor een spel waarin elke beurt het bouwwerk zowel hoger als slechter maakt.[3]
De bezorgdheid over de naam was commercieel gezien best begrijpelijk. Als je het spel “Timber!” noemde, konden mensen de klap al horen voordat ze de doos hadden geopend. Als je het “Tumbling” noemde, begrepen ze meteen wat de belofte was. Een latere generieke versie, “Tumbling Tower”, beschrijft de hele activiteit al in de spelregels: haal een houten blokje uit het midden of van onderen, leg het bovenop, en ga door totdat de toren omvalt.[2]
“Jenga” vroeg daarentegen om geduld. De naam legde zichzelf niet uit aan een gehaaste koper. Voor veel Engelstalige kopers klonk hij onbekend, en dat was precies het probleem dat de voorgestelde naamswijziging moest oplossen. Scotts gok was dat een naam niet meteen van uitleg hoeft te zijn voorzien, zolang het ding erachter maar memorabel genoeg is.
Een spel gebouwd op imperfectie
Het spel zelf hielp de naam overleven. Een Jenga-set bevat 54 houten blokjes, en de regels zijn bijna meedogenloos eenvoudig: haal telkens één blokje uit een toren en leg het bovenop, waardoor de constructie met elke geslaagde zet minder stabiel wordt.[1][3] Het spel kan alleen of met een groep worden gespeeld, is in minder dan twee minuten opgezet en duurt meestal zo’n 5 tot 15 minuten.[1][3]
De blokjes zijn niet volmaakt identiek, en juist die kleine verschillen doen ertoe. Door de subtiele variaties glijden sommige blokjes soepel weg terwijl andere blijven klemmen, waardoor elke beurt een klein onderzoek met de vingertoppen wordt.[1] Een perfecte set van foutloze, uniforme blokjes zou een slechter spel opleveren. Jenga draait om aarzeling, om het voorzichtige duwtje, om de ontdekking dat het ene blokje loszit terwijl het blokje ernaast aanvoelt alsof het is vastgelast.
Het officiële ritme is sober. Bouw de toren in rijen van drie. Pak een blokje van onder het bovenste voltooide niveau. Gebruik één hand. Leg het verwijderde blokje bovenop. Je verliest wanneer de toren valt.[1][3] Een spelregelblad voor “Tumbling Tower” beschrijft vrijwel hetzelfde ritueel: raak een blokje aan om het te testen, leg het terug als je het verplaatst maar niet gebruikt, en laat daarna de volgende speler verdergaan.[2]
De naam werd de uitleg
Scott lanceerde het spel onder de naam Jenga op de London Toy Fair in januari 1983 en verkocht het via haar eigen bedrijf, Leslie Scott Associates.[3] Vroege sets werden voor haar gemaakt door de Camphill Village Trust in Botton, Yorkshire, en een originele set is tentoongesteld door het V&A Museum of Childhood.[3]
Die geschiedenis geeft het meningsverschil over de naam juist zijn charme. De duidelijkere namen waren niet dom. “Timber!” en “Tumbling” vingen allebei het luidruchtigste moment van het spel. Scott koos in plaats daarvan voor het stillere moment: het bouwen, het voorzichtige optillen, de stapel die hoger groeit omdat iemand nóg een blokje vond dat kon bewegen.
Vandaag heeft het woord geen hulp meer nodig. Zeg “Jenga” in een kamer, en mensen kennen de houding al voordat ze de doos voor zich zien: schouders naar voren, vingers samengeknepen, één hand zwevend, iedereen starend naar een kleine houten toren die beslist of een naam op eigen benen kan staan.
