In 2016 vond een gepensioneerde wetenschapper een tuinslak die niet voldeed aan het gebruikelijke bouwplan van een tuinslak. Zijn huisje draaide naar links in plaats van naar rechts. Ook zijn voortplantingsorganen waren gespiegeld, wat betekende dat een gewone rechtsgewonden partner slecht zou passen. De slak kreeg de naam Jeremy, en onderzoekers van de University of Nottingham vroegen het publiek om uit te kijken naar andere linksgewonden slakken.[5]
De meeste gewonden slakkenhuizen zijn dextraal: als je de schelp met de punt omhoog en de opening naar je toe vasthoudt, zit de opening rechts. Een links openende schelp van een soort die normaal rechtsgewonden is, is een zeldzame sinistrale vorm, soms gewild bij verzamelaars en lastig voor de levende slak zelf.
Houd een spiraalvormige schelp rechtop, met de punt naar boven en de opening naar je toe. Zit de opening rechts, dan is de schelp dextraal. Zit de opening links, dan is hij sinistraal.[3] De hele test past in één hand. Geen microscoop, geen veldgids, alleen de richting van een deurtje in een stukje calciumcarbonaat.
De meeste bekende slakkenhuizen openen naar rechts. FactRepublic vat de oude verzamelaarswijsheid eenvoudig samen: bijna alle schelpen openen aan de rechterkant, behalve die van een paar slakkensoorten waarvan de schelp normaal links opent, en een links openende schelp van een soort die normaal rechtsgewonden is, kan zeldzaam en zeer gewild zijn.[2] Het belangrijke onderscheid moet per soort worden gemaakt. Een linkshandige schelp is niet automatisch bijzonder. De Lightning Whelk is bijvoorbeeld van nature sinistraal, dus een links openende schelp is bij die soort gewoon het standaardontwerp.[3]
De echte bijzonderheid is een linkshandig individu binnen een lijn die normaal rechtshandig is. Voor een verzamelaar kan het lijken alsof een vertrouwde schelp voor een spiegel is gehouden. Voor de slak kan die omkering meer gevolgen hebben dan alleen een visuele truc. Atypische linkshandige slakken kunnen omgekeerd geplaatste geslachtsorganen hebben, waardoor succesvol paren met normale dextrale partners onmogelijk kan worden.[3]
Het probleem met Jeremy zijn
Jeremy werd beroemd omdat zijn zeldzaamheid een praktisch probleem opleverde. Een linksgewonden tuinslak kon niet makkelijk paren met de gewone rechtsgewonden slakken om zich heen, dus deden de onderzoekers in Nottingham een publieke oproep voor andere linkshandige slakken.[5] Er werden er enkele gevonden en opgestuurd. Uiteindelijk kreeg Jeremy nakomelingen, maar die waren allemaal rechtsgewonden.[5]
Dat resultaat maakte de schelp minder tot een simpele familietrek en meer tot een aanwijzing over de ontwikkeling. De samenvatting van The Generalist Academy noemt één mogelijke verklaring: het maternale effect. De draairichting van de schelp hangt dan niet alleen af van de genen van de slak zelf, maar ook van genen die bij de moeder tot uiting komen.[5] In die versie draagt het jonge slakje de ene erfenis met zich mee, terwijl de richting van de schelp iets vastlegt dat al één generatie eerder is bepaald.
Onderzoekers hebben de “handigheid” van schelpen ook bij andere slakken getest. Bij het Bailey-Matthews National Shell Museum beschreef José H. Leal onderzoek van de Japanse wetenschappers Masanori Abe en Reiko Usuda naar de zoetwaterslak Lymnaea stagnalis. Met behulp van genbewerkingstechnieken wekten zij mutaties op in normaal dextrale slakken en veranderden zij de draairichting bij hun nakomelingen.[3] De links-of-rechtsdraai van een schelp is niet zomaar versiering. Hij hangt samen met het vroege lichaamsplan van het dier.
Hoe je de zeldzame herkent
De methode van de strandjutter blijft heerlijk eenvoudig. Leg de schelp in je handpalm. Richt de top omhoog. Draai de opening naar je gezicht. Rechterkant: dextraal. Linkerkant: sinistraal.[3] Daarna komt de tweede vraag, de vraag die bepaalt of de schelp alledaags of opmerkelijk is: is die soort normaal rechtshandig of linkshandig?
Het museum geeft een helder voorbeeld uit zijn collectie: een grote en zeer zeldzame sinistrale Junonia werd ooit getoond naast een grote dextrale Junonia van dezelfde soort.[3] De twee schelpen hadden dezelfde algemene vorm, maar hun openingen wezen in tegengestelde richtingen. De ene volgde het gewone lichaamsplan. De andere was de vertrouwde schelp, maar dan omgekeerd.
Daarom kan een kleine opening aan de linkerkant een verzamelaar midden in het sorteren laten stoppen. De meeste schelpen vallen in de verwachte positie wanneer je ze rechtop draait, met de opening rechts. Heel soms verschijnt de opening links, en wordt de schelp in je hand een klein verslag van biologie die de andere kant op ging.
