De meeste films verdwijnen geleidelijk. Ze gaan van de bioscoop naar dvd, van dvd naar streaming, van streaming naar dat halfvergeten hoekje van een menu waar je om 1 uur 's nachts langs scrolt. Dogma deed iets vreemders. De film werd beroemd, controversieel, vol sterren, diep verweven met Kevin Smiths carrière, en belandde toen op de een of andere manier in een soort moderne excommunicatie. Niet verboden, niet vernietigd, gewoon afwezig.
Jarenlang liep je, als je Kevin Smiths religieuze fantasykomedie uit 1999 legaal wilde kijken, tegen een vreemd ouderwets probleem aan. De film was niet beschikbaar om te streamen. Hij was niet digitaal te koop. Fysieke edities waren niet meer verkrijgbaar. Een film die draait om mazen in de katholieke doctrine eindigde gevangen in een veel alledaagsere doctrine: distributierechten.[1]
Dat is een deel van wat Dogma zo'n eigenaardig artefact maakt. Dit was geen vergeten indie die verdween voordat iemand het merkte. Het was de vierde film in Smiths View Askewniverse, met Ben Affleck, Matt Damon, Linda Fiorentino, Chris Rock, Salma Hayek, Alan Rickman, Alanis Morissette, Jason Lee, George Carlin, Jason Mewes en Smith zelf.[1] De film was luidruchtig, ambitieus en onmiskenbaar een Kevin Smith-film. En toen werd hij ineens moeilijk om überhaupt nog te zien.
De film die gebouwd was om problemen te veroorzaken
Dogma leek bijna ontworpen om een bliksemafleider te worden. Het verhaal volgt twee gevallen engelen, gespeeld door Affleck en Damon, die een maas in de katholieke dogmatiek ontdekken waardoor ze de hemel weer binnen zouden kunnen komen, een daad die tegelijk ook het bestaan zelf ongedaan zou maken.[1] Dat uitgangspunt stelde Smith in staat om theologie in komedie te veranderen, de apocalyps in gevatte dialogen, en georganiseerde religie in iets dat tegelijk oprecht onderzocht en meedogenloos bespot werd.
Het resultaat was vrijwel onmiddellijk controverse. De film leidde tot protesten van katholieke groepen nog voordat veel van de demonstranten hem überhaupt hadden gezien. Smith zelf sloot zich beroemd genoeg aan bij een van die protesten buiten een bioscoop, met een bord waarop de film werd veroordeeld, een grap die nog beter werd door het feit dat de mensen om hem heen de schrijver-regisseur met wie ze protesteerden niet herkenden.[1]
Dat voorval vertelt je bijna alles wat belangrijk is aan Dogma. De film was provocerend, maar op een heel Kevin Smith-achtige manier, minder een godslasterlijke donderslag dan een stuk slimme, praterige oneerbiedigheid. De film was controversieel genoeg om een cultureel evenement te worden, maar speels genoeg dat zijn latere leven vanzelfsprekend leek. Natuurlijk zou hij blijven voortleven via kabeltelevisie, streaming, verzamelboxen en nachtelijke herontdekkingen.
Behalve dat dat niet gebeurde.
Hoe een bekende film uit circulatie raakte
Het vreemde aan het verhaal van Dogma is niet dat de film in 1999 controversieel was. Genoeg films overleven controverse. Het vreemde is dat hij moeilijk toegankelijk werd in een tijdperk waarin toegang moeiteloos zou moeten aanvoelen. Wikipedia's samenvatting van de uitgavegeschiedenis zegt het kernfeit heel eenvoudig: de film werd onbeschikbaar op streamingdiensten, onbeschikbaar voor digitale aankoop en niet meer verkrijgbaar op home media.[1]
Zo'n verdwijning voelt nu onnatuurlijk, omdat het moderne publiek is getraind om beschikbaarheid als permanent te zien. Als een film heeft bestaan, dan moet hij toch ergens zijn. Er moet toch een huurknop zijn. Er moet toch een geremasterde editie bestaan. Een studio wil toch vast het geld. Dogma werd een nuttige herinnering dat niets daarvan gegarandeerd is. Films zijn niet alleen kunstobjecten. Ze zijn bundels van rechten, contracten en eigendomsgeschiedenissen. Als dat verstrikt raakt, kan zelfs een beroemde film afdrijven in een juridische schemerzone.
En Dogma had precies het soort geschiedenis dat tot zo'n schemerzone leidt. De film werd in 1999 uitgebracht via Lions Gate, maar de rechten raakten later verstrengeld met Harvey Weinstein, wiens persoonlijke eigendom de heruitgave en bredere beschikbaarheid van de film compliceerde.[1] Dat detail klinkt saai totdat je beseft dat het een grote film effectief kan buitensluiten van de normale kanalen waarlangs cultuur tegenwoordig circuleert.
De ironie van canoniek zijn maar moeilijk te bekijken
Dat is wat van Dogma een bijzonder soort cultobject maakte. Gewoonlijk zijn cultfilms moeilijk te vinden omdat ze te vreemd, te obscuur of te commercieel klein waren. Dogma was niets van dat alles. De film deed het goed, werd een van Smiths kenmerkende films en staat midden in een groter, bekend filmisch universum.[1]
Hij heeft ook precies het soort castlijst dat een film voor altijd in leven zou moeten houden. Affleck en Damon voordat ze instituties werden. Alan Rickman, die het materiaal gewicht geeft door te weigeren te spelen alsof er iets belachelijks aan is. Alanis Morissette als God, een castingkeuze die nog steeds klinkt als een grap totdat je je herinnert hoe perfect die bij de toon van de film past.[1]
Zo ontwikkelde de film een reputatie die half kritisch object, half speurtocht was. Mensen raadden Dogma niet zomaar aan. Ze waarschuwden je dat het vinden ervan misschien het moeilijkste deel zou zijn.
Waarom de afwezigheid ervan ertoe doet
Er is iets onthullends aan welke films door het systeem worden bewaard en welke niet. Dogma ging niet verloren omdat niemand het belangrijk vond. De film ging verloren, tijdelijk of anderszins, omdat de infrastructuur van de moderne filmcultuur zorg niet altijd beloont. Ze beloont helder eigendom. Ze beloont eenvoudige licenties. Ze beloont content die wrijvingsloos van kluis naar platform kan bewegen.
Dogma had wrijving. Het had controverse. Het had een rechtenkwestie die rommelig genoeg was om het eenvoudige, voor de hand liggende pad te blokkeren. Zo eindigde een film over katholieke bureaucratie, kosmische spitsvondigheden en verlossing via een maas in de wet gevangen in een aardse maas van zijn eigen.[1]
Daarom werd de afwezigheid van de film onderdeel van zijn legende. Niet alleen omdat mensen hem wilden zien, maar omdat zijn onbeschikbaarheid absurd slecht aansloot bij zijn status. Een film die zo belangrijk is voor Kevin Smiths carrière, zo herkenbaar voor de filmcultuur van de late jaren negentig, en zo vol beroemde vertolkingen zit, had niet gereduceerd mogen worden tot gebruikte schijven, tweedehands exemplaren en de herinnering dat je hem ooit eens op kabeltelevisie had gezien.
Maar dat was de realiteit. Dogma werd de zeldzame opmerkelijke Amerikaanse film waarvan de schaarste niet esthetisch was, maar administratief.
Een film gevangen buiten het moderne hiernamaals
Uiteindelijk is dat misschien wel de meest passende uitkomst voor Dogma die je je kunt voorstellen. Dit is een film die geobsedeerd is door wie de hemel binnenkomt, wie erbuiten wordt gehouden en wat er gebeurt wanneer een instituut de poort beheerst. En toen belandde de film in het echte leven zelf buiten die poort, wachtend op toestemming om het digitale hiernamaals binnen te gaan dat iedereen anders als vanzelfsprekend beschouwde.
Daarom blijft dit feit hangen. Kevin Smiths Dogma was niet alleen een controversiële komedie uit 1999 over engelen en het katholicisme. Jarenlang was het ook een opvallend afwezige film, niet beschikbaar om te streamen, niet digitaal te koop en niet meer verkrijgbaar op home media, een bekende film die strandde in het ene tijdperk dat zogenaamd nooit iets verliest.[1]
