De meeste literaire fouten sterven geruisloos. Een datum wordt verkeerd gedrukt. Een vertaler improviseert. Een ondertitel verschuift. En dan is er die zeldzamere, vreemdere soort vergissing, het soort dat meer dan een eeuw op een plank staat te doen alsof het het ene boek is, terwijl het eigenlijk een ander boek is.
Precies dat gebeurde met Dracula in IJsland.
In 1901, slechts vier jaar nadat Bram Stoker zijn beroemde vampierroman had gepubliceerd, verscheen er een IJslandse versie onder de titel Makt Myrkranna, in het Engels meestal weergegeven als Powers of Darkness.[1] Generaties lang werd die behandeld als precies wat hij leek te zijn: een vertaalde editie van Dracula. Maar in 2014 herkenden geleerden iets verontrustends en vreemd genoeg ook heel passends. Dit was niet zomaar Dracula in een andere taal. Het was een aanzienlijk andere roman, korter, met een aangepaste plot, en merkbaar seksueler dan het boek dat lezers dachten te kennen.[1]
Dat betekent dat een tak van het Dracula-verhaal zich meer dan een eeuw lang in het volle zicht had verborgen, met het masker van een vertaling op.
De versie die iedereen voor normaal hield
De oorspronkelijke Dracula, gepubliceerd in 1897, hielp de moderne vampier vorm te geven. Het boek gaf de wereld graaf Dracula, de reis van Transsylvanië naar Groot-Brittannië, de groep achtervolgers onder leiding van Abraham Van Helsing, en die griezelige Victoriaanse mengeling van wetenschap, bijgeloof, bloed en verlangen.[1] Het deed ook iets structureel ongewoons. Het vertelde zijn verhaal via dagboeken, brieven, telegrammen, scheepslogboeken en krantenknipsels, waardoor het voelde alsof de roman achteraf uit bewijsmateriaal was samengesteld.[1]
De IJslandse Makt Myrkranna leek op het eerste gezicht gewoon nog een internationale versie van dat succes. Dat was niet onwaarschijnlijk. Dracula stak snel grenzen over, en ongebruikelijke uitgeefpraktijken waren rond de eeuwwisseling allerminst zeldzaam. Lezers namen aan dat ze Stokers verhaal in een lokale gedaante tegenkwamen.
Maar aannames zijn krachtig omdat ze iedereen tijd besparen. Als een boek binnenkomt met het etiket dat het een vertaling is van een beroemde roman, staan maar weinig mensen stil bij de vraag of het misschien eerder een literair neefje is, of een diefstal, of een mutatie.
De ontdekking in 2014
De verrassing kwam toen de IJslandse tekst nauwkeurig werd bestudeerd en vergeleken met Stokers origineel. In 2014 werd breed erkend dat Makt Myrkranna helemaal geen getrouwe vertaling was.[1] Het had minder pagina’s. Grote delen waren herschikt en herschreven. Personages en gebeurtenissen waren verschoven. De sfeer was veranderd. De seksuele inhoud was nadrukkelijker geworden. Wat lange tijd was opgeborgen als een geïmporteerde versie van een bekend boek, bleek iets veel vreemders te zijn: een alternatieve Dracula die op de een of andere manier met valse papieren de literatuurgeschiedenis was binnengeslopen.[1]
Het is het soort onthulling waardoor de hele uitgeverswereld er een tikje spookachtig uitziet. Een vertaling hoort een tekst over een taalgrens heen te dragen. Deze had hem in een totaal andere vorm overgebracht.
Een kasteel vol andere schaduwen
Wat de IJslandse versie zo schokkend maakte, was niet alleen dat ze details veranderde, maar ook dat ze het accent verschoof. Stokers Dracula zit zeker vol erotische spanning, maar veel daarvan blijft gecodeerd, onderdrukt en verspreid door Victoriaanse omgangsvormen. De IJslandse tekst duwt die dingen dichter naar de oppervlakte.[1] Verlangen is minder verborgen. De sfeer is sensueler. Het geheel voelt minder als een zorgvuldige overdracht en meer alsof iemand de duistere energie van Dracula heeft genomen en afgestemd op een iets koortsigere frequentie.
Dat is belangrijk, omdat vampierfictie altijd heeft geleefd op de grens tussen angst en begeerte. Bloed is intimiteit vermomd als geweld. Verleiding is gevaar vermomd als uitnodiging. Als de IJslandse versie seksueler is, komt dat niet doordat iemand per ongeluk kruiden toevoegde aan een flauw recept. Het komt doordat een van de centrale ingrediënten werd opgevoerd.
Hoe kan een andere roman zich een eeuw lang verbergen?
Het antwoord is deels saai, en zo overleven veel grote mysteries nu eenmaal. Talen creëren silo’s. IJslands wordt buiten IJsland niet veel gelezen. Literatuurwetenschap zit vol blinde vlekken die blijven bestaan simpelweg omdat weinig mensen reden of vermogen hebben om obscure edities regel voor regel te vergelijken. Voeg genoeg tijd, genoeg aannames en genoeg vertrouwen in een etiket toe, en een grote tekstuele afwijking kan generaties lang stil blijven zitten.
Daarnaast was er ook nog de kwestie van auteurschap en overdracht. De IJslandse tekst werd in verband gebracht met Valdimar Ásmundsson, die hem bewerkte op basis van een versie die met Stokers werk verbonden was, en de weg van het origineel naar het IJslands blijkt veel ingewikkelder te zijn geweest dan iemand aanvankelijk had aangenomen.[1] Dat is een deel van de reden waarom de ontdekking geleerden zo fascineerde. Het ging er niet alleen om dat de tekst anders was. Het ging erom dat dat verschil wees op een verborgen geschiedenis van redactie, bewerking, serialisatie en mogelijk verloren varianten.
Met andere woorden: het boek was niet simpelweg verkeerd gelezen. Het kan zijn voortgekomen uit een veel ingewikkeldere publicatieketen dan lezers zich hadden gerealiseerd.
De perfecte Dracula-wending
Er is iets wonderlijk passends aan dit alles. Van alle romans die zich in dubbelgangers zouden kunnen opsplitsen, zich vermommen, grenzen oversteken en in veranderde vorm tevoorschijn komen, moest het natuurlijk Dracula zijn. Bram Stokers boek is geobsedeerd door infiltratie. Graaf Dracula arriveert undercover in Engeland. Hij beweegt zich onder de levenden terwijl hij iets vreemds en transformerends in zich draagt. Hij maakt van het ene lichaam een andere versie van zichzelf.
En vervolgens lijkt de roman zelf iets soortgelijks te hebben gedaan.
Een IJslandse “vertaling” komt de literatuurgeschiedenis binnen. Ze lijkt genoeg op het origineel om geen argwaan te wekken. Ze circuleert tientallen jaren. En pas veel later beseffen lezers dat er iets met extra tanden door de douane is geglipt.
Waarom lezers van dit verhaal houden
De aantrekkingskracht van deze ontdekking is niet alleen academisch. Ze vervult een diepe lezersfantasie: dat de boeken die we denken te kennen nog steeds verborgen kamers kunnen bevatten. De meeste klassiekers zijn overbelicht. Hun plots zijn vertrouwd, hun symboliek is in kaart gebracht, hun bewerkingen zijn eindeloos. Maar hier was een oprecht vreemd hiernamaals, een herinnering dat literatuur ook een fysiek en historisch object is, kwetsbaar voor mistranslatie, improvisatie, vervorming en toeval.
En soms zijn die ongelukken geen achteruitgang. Soms zijn het vreemde scheppingsdaden.
De IJslandse Makt Myrkranna verving Dracula niet. Het onthulde dat Dracula een schaduwtekst had, een alternatief lichaam dat zich meer dan een eeuw lang naast het canonieke exemplaar voortbewoog.[1] Korter, vreemder en seksueler liet het zien hoe instabiel zelfs een beroemde roman kan worden zodra hij in het machinerie van internationaal publiceren terechtkomt.
De echte les
Wat deze episode werkelijk laat zien, is dat boeken minder vastliggen dan lezers graag denken. We praten over “de tekst” alsof die enkelvoudig en stabiel is, maar literatuur in de echte wereld gaat door de handen van vertalers, redacteuren, seriële vormen, drukafwijkingen en nationale markten. Meestal zijn die veranderingen klein. Af en toe produceren ze een parallelle roman die zich in het volle zicht verstopt.
Dus die vreemde IJslandse Dracula is meer dan een curiositeit. Het is een herinnering dat de canon vaak door gewoonte bijeen wordt gehouden. Soms is er maar één geleerde, één nauwkeurige vergelijking en één ongemakkelijke realisatie nodig om die gewoonte te verstoren: iedereen dacht dat ze Stoker lazen, maar al die tijd lazen ze ook de duistere verbeelding van iemand anders.
