‘Zwarte man krijgt slechtste baan van het land’ was de kop van The Onion nadat Barack Obama in 2008 tot president werd gekozen [1] [4]. De satirische krant beschreef de economische en politieke chaos die de nieuwe president zou erven, in plaats van het historische resultaat te vieren [1]. De grap werkte doordat het tegenovergestelde werd gezegd van wat de gelegenheid leek te vereisen; lezers moesten zelf de bedoelde betekenis reconstrueren uit deze tegenstelling. The Onion begon op 29 augustus 1988 als een wekelijks gedrukt tijdschrift in Madison, Wisconsin, en maakt sindsdien gebruik van dit soort omkeringen [4].

De aantekening van Edmund Spenser uit 1579 bij The Shepheardes Calender bevat de eerste bekende Engelse vermelding van het woord ‘sarcasme’. Dit woord is afgeleid van het Griekse sarkazein, dat ‘vlees verscheuren, van woede op de lip bijten, spotten’ betekent [2]. Het bijvoeglijk naamwoord ‘sarcastisch’ verscheen pas in 1695 [2]. Psychologen hebben dit gedrag meestal als een tekortkoming beschouwd. Clifford Lazarus noemde sarcasme ‘vijandigheid vermomd als humor’ en waarschuwde dat frequent gebruik de emotionele toon van een gesprek overstemt [2].

In 2015 publiceerden Francesca Gino van Harvard Business School, Adam Galinsky van Columbia Business School en Li Huang van INSEAD een reeks experimenten in het tijdschrift Organizational Behavior and Human Decision Processes [1] [7]. De deelnemers werden willekeurig ingedeeld in groepen waarin ze sarcastisch, oprecht of neutraal communiceerden; vervolgens namen ze deel aan een gesimuleerd gesprek waarin ze een sarcastische opmerking maakten, er een ontvingen of neutrale zinnen wisselden [1].

Deelnemers in de sarcasmegroep presteerden beter op creativiteitstaken dan degenen in de oprechte groep of de controlegroep [1]. Gino legde per e-mail uit hoe dit werkt: het uiten of ontcijferen van sarcasme dwingt zowel spreker als luisteraar om de letterlijke betekenis te scheiden van de bedoelde betekenis; deze abstractie lijkt het creatieve denken te stimuleren [1]. Eerder werd aangenomen dat de mentale inspanning die sarcasme vereist een teken is van superieure cognitieve vermogens, maar de richting van de oorzakelijke relatie was nog niet onderzocht; bovendien had niemand eerder een cognitief voordeel aangetoond voor de ontvanger van sarcasme [1].

Volgens Gino brengt dit creatieve voordeel een relatiekost met zich mee die zowel sprekers als luisteraars moeten dragen; deze kost neemt af wanneer beide partijen elkaar al vertrouwen [1] [8]. Galinsky voegde een eigen kanttekening toe: mensen met een natuurlijke creativiteit gebruiken mogelijk vaker sarcasme, waardoor creativiteit eerder een oorzaak dan een gevolg zou zijn [1].

Beeldvorming van de hersenen heeft aangetoond dat een deel van de verwerking van sarcasme plaatsvindt in de rechter parahippocampale gyrus; het begrijpen van dergelijke opmerkingen vereist een tweedegraads interpretatie van de intentie van de spreker [2]. Neuropsychologen melden dat mensen met beschadigingen aan de prefrontale cortex moeite hebben met niet-verbale aspecten van taal, zoals toon [2]. Sarcasme zonder aanwijzingen als een vlakke stem of een opgetrokken wenkbrauw komt meestal pas rond de puberteit voor; later dan liegen, waartoe kinderen al rond hun derde levensjaar in staat zijn [2].

Robert Sternberg, een psycholoog die zich bezighoudt met creativiteit, omschrijft creatieve producten als ‘iets origineels en waardevols’; Michael Mumford constateerde dat er brede overeenstemming bestaat over het feit dat creativiteit leidt tot nieuwe, nuttige uitkomsten [3]. De experimenten uit 2015 maten het prestatieniveau op creativiteitstaken direct na één enkele uitwisseling; de resultaten geven dus een kortdurende stimulans weer, geen blijvende eigenschap [1].

In juni 2023 plaatste Harvard Gino op onbetaald administratief verlof nadat een intern onderzoek had uitgewezen dat zij zich schuldig had gemaakt aan onderzoeksfraude; in mei 2025 werd haar vaste aanstelling ingetrokken en werd zij ontslagen [5]. Het onderzoek betrof vier artikelen [5]. Galinsky, de andere hoofdauteur van het onderzoek, is de Vikram S. Pandit Professor of Business en voorzitter van de afdeling Management aan Columbia Business School [6].


Sources

  1. news.harvard.edu
  2. Wikipedia: Sarcasme
  3. Wikipedia: Creativiteit
  4. Wikipedia: The Onion
  5. Wikipedia: Francesca Gino
  6. Wikipedia: Adam Galinsky
  7. hbs.edu
  8. newsbreak.com