Voor een octopus is voortplanting niet alleen het begin van de volgende generatie. Het is ook het begin van een aftelling. Na het paren stoppen vrouwtjes met jagen, bewaken ze hun eieren, teren ze weg en sterven ze wanneer de eieren uitkomen. Mannetjes leven meestal ook niet veel langer.[1][2]
Wetenschappers noemen die strategie semelpariteit: één grote voortplantingsinspanning en daarna de dood. Maar bij octopussen lijkt het proces minder op gewone uitputting en meer op een lichaam dat naar een ander programma wordt omgeschakeld. Het moederdier wordt niet alleen zwakker. Haar hele gedrag verandert.[1][2]
De opvallendste aanwijzing kwam uit een experiment uit 1977 van psycholoog Jerome Wodinsky. Hij verwijderde beide optische klieren bij vrouwelijke Caribische tweevleksoctopussen nadat ze eieren hadden gelegd. De moeders stopten met broeden, gingen weer eten, groeiden, leefden veel langer en sommige paarden zelfs nog een tweede keer.[2]
De optische klier zit tussen de ogen van een octopus en werkt een beetje zoals de hypofyse bij landdieren. Modern onderzoek van de University of Chicago liet zien dat de klier na het paren de chemische signalen verandert die zij door het lichaam stuurt. Die signalen lijken een reeks gedragingen te coördineren: zorgvuldige eiverzorging, minder eten, volledig vasten en daarna een snelle lichamelijke instorting waarbij ook zelfverwonding kan optreden.[1]
Dat maakt het verhaal vreemder, niet eenvoudiger. Een gewone octopus kan meer dan 100.000 eieren leggen, en de moeder besteedt weken aan het schoonmaken ervan en het eroverheen pompen van water totdat ze uitkomen.[3] Ze sterft dus niet alleen naast het nest. Haar lichaam is feitelijk toegewezen aan één laatste taak: de eieren lang genoeg in leven houden om de wereld te bereiken.[1][3]
Welk doel heeft een biologisch systeem dat zo bruut is ontworpen? Onderzoekers hebben twee hoofdideeën geopperd. Het ene is dat een overlevende volwassen octopus zo'n efficiënte rover zou zijn dat ze misschien een deel van haar eigen jongen zou opeten. Het andere is dat het verdwijnen van volwassenen na de voortplanting voorkomt dat populaties worden gedomineerd door een paar heel grote, heel hongerige overlevers.[1][2]
Daarom blijft dit feit hangen. Octopussen staan bekend om hun intelligentie, ontsnappingskunst en iets dat griezelig veel op persoonlijkheid lijkt. Ze zien eruit als dieren die zich uit elke val zouden moeten kunnen improviseren. Toch leeft een van de slimste dieren in zee nog altijd onder een oude instructie: zodra de voortplanting begint, is overleven niet langer het punt.[1][2]
