Op Amsterdam Airport Schiphol zit de kleine verrassing net boven het afvoerputje van het urinoir, iets naar links: een vlieg die in het porselein is geëtst, precies op een plek waar een echte vlieg een heel slechte keuze zou hebben gemaakt.[1] Kijk nog eens en de truc verraadt zichzelf. Elk urinoir heeft er één. Elke vlieg wacht op dezelfde plaats.
De Schipholvlieg is een piepklein gegraveerd richtpunt in de herenurinoirs op Amsterdam Airport Schiphol, bedoeld om mannen beter te laten mikken. Beheerders schreven eraan toe dat er minder werd gemorst en dat de schoonmaakkosten van de toiletten daalden: een klein staaltje toiletpsychologie dat zich tot ver buiten één luchthaven verspreidde.
De vlieg verscheen begin jaren negentig op Schiphol, midden in een lange, weinig glamoureuze strijd tegen opspattende urine.[1] In een luchthaventoilet is slecht mikken geen privé-ergernis. Het wordt vermenigvuldigd met duizenden reizigers en komt daarna bij het schoonmaakpersoneel terecht als stank, vloermatten, dweilen, arbeid en kosten.
Ontwerpers van urinoirs hadden al allerlei technische oplossingen geprobeerd. Er waren schermpjes die vloeistof wel moesten doorlaten maar niet terug naar buiten, rubbermatten, geribbelde oppervlakken en kommen die zo gevormd waren dat de straal terugging waar hij hoorde.[1] Het antwoord van Schiphol was kleiner dan dat alles. Het veranderde niets aan de leidingen. Het gaf mannen simpelweg iets om op te mikken.
Aad Kieboom, die destijds betrokken was bij terminaluitbreidingen en renovaties op Schiphol, wordt vaak in verband gebracht met de introductie van de vlieg. Kieboom zei dat het idee afkomstig was van Jos van Bedaf, het hoofd van de schoonmaakafdeling van de luchthaven.[1] Van Bedaf had tijdens zijn diensttijd in de jaren zestig al richtpunten in urinoirs gezien en herinnerde zich het praktische effect: als er een markering was, mikten mannen erop.[1]
Het insect zelf deed ertoe, maar niet omdat een vlieg het enige mogelijke doelwit was. Klaus Reichardt, uitvinder van het waterloze urinoir, vertelde aan Works That Work dat mannen op bijna alles mikken wat in de pot wordt geplaatst, of dat nu een golfvlaggetje, een bij of een klein boompje is.[1] Schiphol koos voor een vlieg: klein, vies, irritant en niet bijzonder angstaanjagend. Van een spin zou een gebruiker kunnen schrikken. Een logo zou kunnen aanvoelen als vandalisme. Een vlieg in een urinoir geeft toestemming.
De gemelde cijfers maakten de kleine gravure beroemd. Latere verslagen zeggen dat Kieboom melding maakte van 80 procent minder morsen nadat de vliegen waren geïntroduceerd, plus een geschatte daling van 8 procent in de totale schoonmaakkosten van de toiletten.[4] Ook Simple Flying noemt de schatting van Schiphol dat het toevoegen van de vliegafbeelding aan urinoirs 8 procent op de schoonmaakkosten bespaarde.[2] De aantrekkingskracht zat niet alleen in de besparing. Er was geen bordje om te lezen, geen preek om op te volgen, geen regel boven de wastafel.
Andere plekken namen het basisidee over. Richtpunten in urinoirs verschenen op luchthavens, in stadions en op scholen, soms als vliegen, soms als bijen, lieveheersbeestjes, schietschijven of andere markeringen.[3] De Schipholvlieg heeft ook oudere verwanten. In laat-19e-eeuws Groot-Brittannië verschenen afbeeldingen van bijen in toiletten en urinoirs, deels als doelwit en deels als woordgrap op Apis, het geslacht van de honingbij.[3] In 1976 patenteerde een tandarts uit New Jersey een schietschijfsticker genaamd de Tinkle Target, gericht op datzelfde oude probleem.[3]
De versie van Schiphol hield stand omdat ze bijna beschamend bescheiden is. Een reiziger stapt naar voren, ziet het kleine insect boven de afvoer en doet wat de schoonmaakafdeling hoopte dat hij zou doen. Later, wanneer de vluchten zijn geboard en het toilet leegloopt, hoeft er net iets minder van de vloer te worden gedweild.
