Christiaan Huygens was thuis in Den Haag in 1665 toen twee klokken zich minder als machines dan als huisgenoten begonnen te gedragen. Hij had ze zelf gebouwd, ze aan dezelfde ondersteuning gehangen, en zag hoe hun slingers zich vestigden in wat hij een vreemde sympathie noemde. Start ze verschillend en, mits er genoeg tijd was, vonden ze elkaar weer.[1]
Twee slingerklokken gemonteerd op dezelfde houten ondersteuning kunnen synchroniseren omdat elke klok kleine trillingen door de gedeelde structuur stuurt. Huygens ontdekte het effect in 1665, en moderne onderzoekers reconstrueerden later het experiment om de verborgen conversatie in het hout aan te tonen.
In Huygens's opstelling hingen de klokken aan een houten balk die over twee stoelen lag. De slingers tikten niet slechts bij elkaar in de buurt. Ze zwaaiden in perfecte consonantie, vaak in tegenovergestelde richtingen, alsof de balk tussen hen een boodschapper was geworden.[2]
Huygens's brief aan R. F. de Sluse op 22 februari 1665 bracht het vreemde rapport de kamer uit. Twee dagen later schreef Huygens opnieuw over de klokken aan zijn vader en aan een lid van de Royal Society in Londen. Differentiaalrekening was nog niet gearriveerd om hem de moderne taal voor gekoppelde oscillatoren te geven, maar hij noemde de waarschijnlijke boosdoener toch: kleine bewegingen in de houten ondersteuning.[2]
In Eindhoven en Mexico, drieënhalve eeuw later, bouwden onderzoekers het experiment opnieuw met grotere klokken, betere sensoren en scherpere vergelijkingen. De oude vraag bleef koppig huiselijk. Wat gebeurt er als twee instrumenten, elk gemaakt om zijn eigen tijd te bewaren, op hetzelfde meubelstuk moeten leunen?[1]
De klokken van Scientific Reports herhaalden de gedeelde-ondersteuning-truc met hun eigen massieve slingers. De slingers konden in consonantie en in dezelfde richting zwaaien. De overeenkomst kwam met een kleine praktische smet: eenmaal gesynchroniseerd, nam de gemeenschappelijke oscillatiefrequentie van de klokken af, waardoor de klokken langzaam liepen.[2]
Op zee konden enkele seconden onjuiste tijd leiden tot een verkeerde inschatting van de positie van een schip op de planeet. Nauwkeurige tijdmeting was gekoppeld aan navigatie, vooral het moeilijke probleem van het vinden van de lengtegraad. Latere maritieme tijdmeters werden beroemd omdat een betrouwbare klok zeelieden iets kon geven wat de horizon niet kon.[3]
Onder de twee klokbehuizingen droeg de houten balk meer dan hun gewicht. Een klok, gebouwd om tijd in gedisciplineerde stukken te verdelen, kon nog steeds worden aangestoten door zijn buur. Het hout riep niet. Het boog bijna onzichtbaar mee, kleine verstoringen heen en weer doorgevend totdat de twee machines het eens waren over een ritme dat geen van beide alleen had gekozen.
Op dezelfde balk gelaten, doen de twee messing slingers Huygens's uitdrukking minder ouderwets aanvoelen. Vreemde sympathie was een man die opmerkte dat nauwkeurigheid besmettelijk kan zijn, en dat de tijd zelf onderhandeld kan worden via een stuk hout.
Bronnen:
