Op 15 januari 1965 lag er een thermonucleair apparaat van 140 kiloton onder de droge bedding van de rivier de Chagan, vlak bij de rand van de nucleaire testlocatie Semipalatinsk in het huidige Kazachstan.[1] Het was geplaatst in een schacht van ongeveer 178 meter diep, zodat de explosie een kraterrand zou opwerpen die de voorjaarsafvoer van de rivier als een dam kon opvangen.[2]
Het Chaganmeer, ook Atom-Kol of het “Atoommeer” genoemd, ontstond door een Sovjet-kernexplosie die bedoeld was om een reservoir te creëren. De krater vulde zich met water, maar de test liet ook radioactieve besmetting in het gebied achter.
De Sovjet-Unie bracht het project onder bij een opvallend alledaags klinkende naam: Kernexplosies voor de Nationale Economie. Chagan was de eerste en grootste van 124 ontploffingen binnen dat programma, dat “vreedzame kernexplosies” onderzocht voor grondverzetprojecten zoals meren, kanalen, havens en reservoirs.[1]
Het idee was niet exclusief Sovjet-Russisch. In juli 1962 hadden de Verenigde Staten op de Nevada Test Site de ondiepe kraterproef Sedan uitgevoerd, als onderdeel van Project Plowshare, hun eigen programma voor vreedzame kernexplosies.[1] Chagan werd later omschreven als een bijna-kopie van Sedan, maar groter: 140 kiloton TNT tegenover 104 kiloton bij Sedan.[1]
De gekozen plek was praktisch op de meest directe manier denkbaar. De droge rivierbedding van de Chagan lag op een plaats waar een kegelvormige krater in de grond kon worden geblazen, met de verhoogde rand zo gepositioneerd dat die de rivier bij hoogwater zou blokkeren.[1] Na de ontploffing werd een kanaal gegraven zodat water de krater kon instromen en erachter een reservoir kon vormen.[2]
Het meer kwam er inderdaad. Eén bron vermeldt voor de krater een diameter van 408 meter en een diepte van 100 meter.[1] Gegevens over het Shaganmeer beschrijven de nucleaire kuil als ongeveer 0,45 kilometer lang en 0,38 kilometer breed, met een maximale diepte van rond de 100 meter en een volume van 0,0191 kubieke kilometer, oftewel ongeveer 19,1 miljoen kubieke meter.[3] Oudere versies van dit feit doen vaak de ronde met het afgerondere getal van ongeveer 10 miljoen kubieke meter.
De explosie die niet lokaal bleef
Open kraterexplosies droegen hun eigen tegenstrijdigheid in zich. Ze waren ondergronds, maar niet afgesloten. Proeven zoals Sedan en Chagan brachten stoom, verpulverd gesteente en radioactief materiaal in de atmosfeer, waaronder naar schatting 20 procent van de splijtingsproducten van het apparaat.[1]
De meeste neerslag van Chagan kwam neer in de buurt van het testgebied, maar niet alles. Boven Japan werd een kleine, meetbare radioactieve pluim gedetecteerd, wat aanvankelijk leidde tot een Amerikaanse klacht dat de Sovjet-Unie het Beperkte Kernstopverdrag van oktober 1963 had geschonden.[1] Dat verdrag verbood kernproeven in de atmosfeer en ondergrondse ontploffingen waarbij radioactief puin de grenzen van de staat overschreed.[1]
Het apparaat dat bij Chagan werd gebruikt had een ontwerp met een lage splijtingsfractie, waardoor een kleiner deel van de explosiekracht uit kernsplijting kwam dan bij veel militaire kernwapens.[1] Toch bleef de inslag in het landschap meetbaar. Volgens een samenvatting bereikten de stralingsniveaus aan de kraterrand enkele dagen na de test 200 tot 300 millisievert per uur, waarbij kobalt-60 als belangrijke bron werd genoemd.[2]
Latere metingen voorkwamen dat de locatie een simpel succesverhaal werd. Een studie uit 2017, aangehaald door Bowdoins Echoes of the Steppe, vond bodemverontreiniging geconcentreerd rond het Atoommeer, vooral binnen 1 tot 2 kilometer stroomafwaarts van de kraterrand, op niveaus die aanzienlijk hoger lagen dan wereldwijde fall-out.[2]
Tegenwoordig staat het meer bekend als het Chaganmeer, Shaganmeer of Atom-Kol, naar het Kazachse woord voor “Atoommeer.”[2][3] Satellietbeschrijvingen maken het experiment van bovenaf nog altijd gemakkelijk te herkennen: de ronde nucleaire kuil, het reservoir in de uiterwaard van de rivieren Shagan en Ashchysu, en het nabijgelegen Zhananmeer.[3] Een rivier werd omgevormd tot opslagbekken, en het water draagt nog steeds een naam die vertelt hoe het gat is ontstaan.
