Op de achterkant van een Potsdam-foto schreef Harry Truman later zichzelf in de scène als de man die het geheim vasthield. Stalin, suggereerde hij, had de hint over Amerika’s krachtige nieuwe wapen niet begrepen. De foto toonde Stalin die sprak met Truman en minister van Buitenlandse Zaken James Byrnes op 19 juli 1945. De notitie op de achterzijde droeg de echte ironie: Truman dacht dat hij de atoombom had verborgen voor een man wiens spionnen er al jaren over rapporteerden.[5]

Toen Truman Stalin in juli 1945 in Potsdam vertelde over het Manhattan-project, reageerde Stalin nauwelijks omdat de Sovjet-inlichtingendienst al sinds 1941 op de hoogte was van het atoombomprogramma, jaren voordat Truman president werd.

Truman was pas een paar maanden president toen hij in juli 1945 Potsdam, Duitsland, bereikte. De oorlog in Europa was voorbij, maar Japan had zich nog niet overgegeven. Na de ontmoeting met Stalin op 17 juli schreef Truman in zijn dagboek dat de Sovjetleider op 15 augustus de oorlog tegen Japan zou betreden: “Fini Japs when that comes about.”[3][4]

Een ander bericht was aangekomen uit New Mexico. Op 16 juli was de Trinity-test, de eerste detonatie van een atoombom, geslaagd.[1] Truman’s dagboek codeerde het wapen al snel. Hij schreef dat hij “Manhattan” met Churchill had besproken, dat “het een succes is,” en dat hij Stalin “op een geschikt moment” zou vertellen.[4]

De succesvolle test veranderde de rekenkunde aan de conferentietafel. Als de bom de oorlog kon beëindigen zonder een invasie van Japan, waren Truman en zijn adviseurs minder gretig naar Sovjet-hulp. Stalins intrede zou de gevechten kunnen verkorten, maar zou hem ook een rol kunnen geven bij het bepalen van de nasleep van Japan.[1]

Het Stille Gesprek

Op 24 juli, na een Big Three-bijeenkomst, liep Truman naar Stalin toe. Er is geen officieel verslag van de uitwisseling gevonden, maar verschillende mannen hebben verslagen achtergelaten van het korte gesprek.[2] Truman schreef later dat hij “bijzonder nonchalant” vermeldde dat de Verenigde Staten “een nieuw wapen van ongebruikelijke vernietigende kracht” hadden. Stalin toonde “geen bijzondere interesse,” zei Truman, en hij antwoordde dat hij hoopte dat de Verenigde Staten er “goed gebruik van zouden maken tegen de Japanners.”[2]

Byrnes herinnerde zich dat Truman daarna zei dat hij Stalin had verteld over een nieuwe bom “veel destructiever dan elke andere bekende bom.” Admiraal William Leahy herinnerde zich dat Truman geloofde dat Stalin “geen begrip” had van wat hem werd verteld. Churchill, die vanaf ongeveer vijf meter afstand keek, probeerde Stalins reactie te lezen.[2]

Stalins kalmte was geen onwetendheid. De geschiedenis van het Manhattan-project van het Department of Energy stelt dat de Sovjet-inlichtingendienst sinds de herfst van 1941 informatie ontving over het Amerikaanse atoombomprogramma.[1] Een andere notitie van het Department of Energy formuleert de ironie duidelijker: door Sovjet-spionage wist Stalin al drie jaar eerder over het atoombomproject dan Truman.[5]

Truman had het Manhattanproject geërfd na de dood van Franklin Roosevelt in april 1945. Stalin, die tegenover hem zat alsof hij een vage hint over een nieuw slagveldinstrument hoorde, had jarenlange geheime rapporten achter zich die de reactie beheersten.[5]

De Beslissing Nadien

De volgende dag, 25 juli, werd de beslissing om de bom te gebruiken formeel. Een richtlijn, geschreven door generaal Leslie Groves, goedgekeurd door Truman, en uitgegeven door minister van Oorlog Henry Stimson en generaal George Marshall, beval de 509th Composite Group om Hiroshima, Kokura, Niigata of Nagasaki aan te vallen, in die volgorde van voorkeur, zo snel mogelijk na 3 augustus, afhankelijk van het weer.[1]

Voor latere atoombombardementen was geen verdere autorisatie nodig. Extra bommen zouden worden geleverd zodra ze beschikbaar kwamen tegen steden die nog op de doelijst stonden. Stalin werd niet geïnformeerd.[1]

Tegen die tijd was de machine al in beweging. Het 509th van kolonel Paul Tibbets had oefen‑“pompoen”‑bommen over Japan laten vallen om te oefenen en om verdedigers te laten wennen aan kleine formaties B‑29’s. Op 26 juli arriveerde Little Boy, zonder zijn nucleaire componenten, op Tinian aan boord van de USS Indianapolis. De laatste nucleaire componenten volgden met vijf C‑54 vrachtvliegtuigen.[1]

De Potsdam‑uitwisseling overleeft als een scène van niet‑overeenkomende veronderstellingen. Truman geloofde dat hij een geheim had gedagvaard. Stalin ontving het als gewoon nieuws. Wat overblijft is de foto van de conferentie, en op de achterkant daarvan Trumans aantekening over een man die zogenaamd niet begreep.[5]

Bronnen

  1. U.S. Department of Energy, “Potsdam en de uiteindelijke beslissing om de bom te gebruiken”
  2. Office of the Historian, Buitenlandse betrekkingen van de Verenigde Staten, Potsdamconferentie, 1945
  3. National Security Archive, “Truman’s Potsdam‑dagboek”
  4. Alpha History, “Harry Truman’s dagboekfragmenten in Potsdam, 1945”
  5. U.S. Department of Energy, “Potsdam‑notitie”