Brendan McAlpine, eigenaar van Dutch's Spirits, vertelde VinePair in 2019 dat de drie X’en op een kruik met illegaal gestookte drank aangaven dat de drank drie keer door de destilleerketel was gehaald [3]. Volgens hem gaven deze tekens aan dat de drank zuiver en sterk was, en niet gevaarlijk. Deze interpretatie is nu de gangbare verklaring, die op tal van blogs over sterke dranken en naslagwerken wordt herhaald [3]. Toch is er minder documentatie voorhanden dan de grote populariteit van deze uitleg doet vermoeden.

Wanneer gefermenteerde most door een eenvoudige destilleerketel – bestaande uit een ketel en een condensor – wordt gehaald, ontstaat er na de eerste destillatie een spirit met een alcoholpercentage van ongeveer 30 tot 40 procent [2]. De most bevat aanvankelijk ongeveer 5 tot 10 procent alcohol, vergelijkbaar met het alcoholgehalte van bier [2]. Het eindproduct bestaat voornamelijk uit water en bevat zowel smaakstoffen uit de most als alcohol [2][4].

Door die eerste destillaten op te slaan en opnieuw te destilleren, stijgt het alcoholpercentage tot 60 tot 70 procent ABV [2][4]. Na een derde destillatie bereikt de drank een alcoholgehalte van boven de 80 procent ABV; oude verslagen beschrijven dit als bijna pure alcohol [2][4]. Deze formulering is echter chemisch onjuist. Bij gewone destillatie blijft het alcoholpercentage beperkt tot ongeveer 95 procent ABV, oftewel 190 proof [1]. De drie X’en gaven dus aan dat de drank sterk was, maar niet absoluut zuiver.

Op een stenen kruik dienden de X’en als een snelle visuele aanwijzing voor kopers die de destilleerketel zelf niet konden inspecteren [1]. Deze tekens hadden geen wettelijke waarde; ze waren geen indicatie van het alcoholpercentage, geen merknaam, geen smaakaanduiding en ook geen overheidsstempel. Geen enkele etiketteringsregel vereiste het gebruik ervan [1]. Legale stokerijen meten het alcoholgehalte met gekalibreerde hydrometers en proofinggauges [1].

Laura Fields, evenementorganisator bij de Delaware Valley Fields Foundation, vertelde VinePair dat ze betwijfelt of iemand ooit kan achterhalen waar de XXX-tekens vandaan komen [3]. Ze wijst erop dat er tot na 1860 nauwelijks flessen of kruiken voor whiskey bestonden; bars schonken de drank destijds rechtstreeks uit vaten in stenen kruiken [3]. De tekens op die kruiken konden tijdens de productie in de klei zijn gegraveerd om de pottenbakker te identificeren; Afrikaanse pottenbakkers gebruikten zelfs X’en als makersmerk [3]. Foto’s van illegale stokerijen tonen duidelijk glazen kruiken en Mason-jars zonder enige markering [3].

De vlag van Amsterdam bevat drie X’en, en op het etiket van Ballantine Ale staat eveneens XXX gedrukt [3]. Chris Middleton, een liefhebber van de geschiedenis van whiskey, meent dat de oorsprong van dit symbool in het 18e-eeuwse Groot-Brittannië ligt [3]. Fields geeft toe dat de tekens inderdaad als een soort afkorting dienden: ze gaven aan dat de whiskey drie keer was gedestilleerd en daardoor beter was dan die van concurrenten [3].

Het risico op methanol in illegaal gestookte drank ontstaat door slechte fermentatie en onjuiste scheiding van bestanddelen, vooral bij vruchtenmost; een derde destillatie verwijdert dit niet [1]. Illegale sterke dranken kunnen bovendien gevaarlijk zijn door loodhoudend soldeer en vervuild materiaal [1]. Illegale stokers zijn al jaren overgestapt op half-gallon Mason-jars, dus een kruik met drie X’en moet behoorlijk oud zijn [2].


Sources

  1. flightwinebar.com
  2. likkertech.co.za
  3. vinepair.com
  4. harryspismobeach.com