Op een kaart van de wereld in het vroege Perm ontbreekt de vertrouwde kloof van de Atlantische Oceaan. West Virginia ligt op dezelfde aaneengesloten landmassa als wat later Europa en Noord-Afrika zou worden, en dwars door het midden van dat supercontinent loopt, dicht bij de evenaar, een lange berggordel van noordoost naar zuidwest.[1]
De Schotse Hooglanden en de Appalachen zijn geologisch met elkaar verbonden als overgebleven delen van de Centrale Pangeïsche Bergen, een enorme oeroude bergketen die ontstond toen de landmassa’s die later Noord-Amerika, Europa en Afrika zouden worden, op elkaar botsten tijdens de vorming van Pangea.
Die oude kaart laat een moderne wereldbol misleidend aanvoelen. De Appalachen horen nu bij het oosten van Noord-Amerika. De Schotse Hooglanden liggen aan de overkant van de Atlantische Oceaan. Maar de oceaan is het jongere verschijnsel. De bergen waren er eerst, voordat Noord-Amerika en Europa door continentendrift uit elkaar werden getrokken.[2]
De Centrale Pangeïsche Bergen ontstonden in het centrale deel van Pangea tijdens het Carboon, Perm en Trias.[1] Hun opheffing was het gevolg van een botsing: Euramerika, ook wel Laurussia genoemd, drukte tegen Gondwana aan terwijl het supercontinent zich vormde.[1] Het resultaat was geen plaatselijke bergrug, maar een bergsysteem dat groot genoeg was om op meerdere moderne continenten sporen achter te laten.
Op hun grootste hoogte, in het vroege Perm, waren de Centrale Pangeïsche Bergen qua omvang vergelijkbaar met de Himalaya van nu.[1] Die schaal is tegenwoordig gemakkelijk te missen, omdat de bekendste overblijfselen zijn afgesleten, afgerond en door oceanen van elkaar gescheiden. De overgebleven gebergten zijn niet de oude toppen in volle glorie. Het zijn de ruïnes.
De bergketen die door de Atlantische Oceaan werd gescheiden
Verschillende perioden van gebergtevorming hielpen de Centrale Pangeïsche Bergen vormen, waaronder de Acadische, Caledonische, Alleghenische, Mauritanidische en Variscische orogenese.[1] De namen zijn specialistisch, maar het fysieke proces is eenvoudig en krachtig: continenten botsten, de aardkorst plooide en verdikte, en een gordel van bergen rees op in het hart van Pangea.
Een lijst van de overblijfselen leest als een verzameling verspreide aanwijzingen. De Appalachen en het Ouachitagebergte in Noord-Amerika maken deel uit van het oude systeem, net als de Atlas en Anti-Atlas in Afrika, en Europese restanten zoals het Boheems Massief en het Centraal Massief.[1] Andere beschrijvingen van dezelfde oeroude bergketen wijzen op Schotland, Scandinavië, Groenland, de Verenigde Staten en Afrika als moderne fragmenten van de Centrale Pangeïsche Bergen.[3]
De Schotse Hooglanden passen in dat grotere verhaal via de Caledonische kant van deze botsingsgeschiedenis. Eén bron beschrijft de Hooglanden, delen van Noorwegen en Groenland als stukken van de Caledonische Bergen, terwijl de latere Appalachen-gebergtevorming de Noord-Amerikaanse kant hielp vormgeven toen Pangea samenkwam.[2] Het zijn nu gescheiden landschappen, maar hun diepe gesteentegeschiedenis hoort bij dezelfde continentale samenvoeging.
Wat er gebeurde met een gebergte op Himalayaschaal
Rond 295 miljoen jaar geleden, aan het begin van het Perm, hadden de Centrale Pangeïsche Bergen hun maximale hoogte bereikt na een periode van gebergtevorming die ongeveer 340 miljoen jaar geleden begon.[1] Daarna begon erosie aan het stillere werk.
Tijdens het Perm verminderden intense fysieke en mechanische verwering de toppen tegen het late Perm tot ongeveer de helft van hun oorspronkelijke hoogte en sneden diepe dalen ertussen uit.[1] Tegen het Midden-Trias was de bergketen aanzienlijk afgesleten. Aan het begin van het Jura, zo’n 200 miljoen jaar geleden, was het West-Europese deel van de oude Pangeïsche bergketen veranderd in een paar hooglandgebieden, omringd door diepe zeebekkens.[1]
De bergen lieten ook materiaal achter. Sedimenten die van de Centrale Pangeïsche Bergen afslijtten, droegen bij aan enorme steenkoollagen in regio’s zoals de Appalachen, waar koolstofrijke afzettingen ontstonden uit de dichte tropische bossen van die tijd.[3] Een bergketen kan worden afgesleten en toch onder je voeten blijven bestaan.
Het merkwaardige feit is dus niet alleen dat Schotland en Appalachia een gedeeld bergverhaal hebben. Het is dat de Atlantische Oceaan nu de ruimte vult waar vroeger de verbinding lag. Op de oude kaart van het Perm is er geen oceaanoversteek tussen die gesteenten, alleen één gehavende berggordel die dwars door het midden van Pangea loopt.
