Gosselin publiceerde Notre-Dame de Paris op 16 maart 1831 in drie delen, goed voor 940 pagina’s [1]. Hugo had in 1828 ingestemd met het schrijven van de roman; andere literaire projecten vertraagden dit werk onderweg [1]. Het boek verscheen als een Franse gotische roman die zich afspeelt in Parijs in het jaar 1482, met als hoofdpersonen de klokkenluider Quasimodo, de straddanseres Esmeralda en haar kwelgeest, aartsdiaken Claude Frollo [1].
Hugo begon in 1825 zijn publieke campagne ter bescherming van oude gebouwen, met een pamflet getiteld "Guerre aux demolisseurs!" oftewel "Oorlog aan de sloopwerkers" [3]. Hij stelde dat de gotische architectuur een essentieel onderdeel vormde van de Franse culturele geschiedenis en bedreigd werd door een nieuwe voorkeur voor barokke bouwstijlen [3]. Het pamflet bereikte echter niet het gewenste publiek [2]. Zes jaar later slaagde de roman daarin wel.
Aan het einde van de jaren 1820 verkeerde de Notre-Dame zelf in vervallen staat en was zij haar populariteit bij de Parijzenaren kwijtgeraakt [3]. Bouwers in de hele stad slopen middeleeuwse gebouwen en vervingen ze door moderne constructies [2]. Binnen de kathedraal waren de oorspronkelijke glas-in-loodramen vervangen door eenvoudig wit glas, uitsluitend om meer licht binnen te laten [2]. Hugo beschouwde de achteruitgang van het gebouw als een cultureel verlies, en niet als een kwestie van smaak [2].
Notre-Dame de Paris besteedt lange passages aan de beschrijving van de kathedraal en de middeleeuwse stad eromheen; deze gedeelten gaan verder dan wat het verhaal vereist [2]. In 2017 omschreef Richard Buday het resultaat als "een gotische roman over een gotisch gebouw", waarbij de Notre-Dame de morele kern en het centrale personage van het verhaal vormt [3]. Hugo gaf Quasimodo een lichaam dat gevormd is naar de kathedraal; hij schreef dat de klokkenluider diens vorm had aangenomen "net zoals een slak de vorm van zijn schelp aanneemt" [3]. Lezers zagen de gebochelde man als een symbool voor de verwaarloosde architectuur van Parijs [2].
De Engelse vertaling van Frederic Shoberl uit 1833 verscheen onder de titel The Hunchback of Notre-Dame; daarin werd Quasimodo genoemd in plaats van de kathedraal [1]. Deze titel werd de standaard in het Engels [1]. Hugo zou hier ontevreden over zijn geweest, aangezien hij zijn boek zag als een breder pleidooi voor het behoud van de Franse gotische gebouwen [1].
Colin Fleming noemde de roman in 2019 een duizend pagina’s tellend pleidooi, bedoeld om Hugo’s eigen generatie ervan te overtuigen dat het redden van de Notre-Dame hun plicht was [4]. De populariteit van het boek zette een campagne in gang voor het behoud van de gotische architectuur in Parijs [2]. In 1844 begon een restauratieproject aan de kathedraal; daarbij werden elementen toegevoegd die later onlosmakelijk met het gebouw verbonden raakten, waaronder de 56 chimera’s langs het balkon tussen de torens en de 750 ton zware spits [3].
De cast van de roman omvat een renaissance-setting, onmogelijke liefdesverhalen en personages die aan de rand van de samenleving zijn beland; dit maakt het een voorbeeld van de literaire thema’s van de romantiek [1]. De thema’s zijn onder meer gotische architectuur, geschiedenis en kunst, en de strijd tussen bovennatuurlijk geloof en rationele kennis [5]. In één scène kijkt Frollo van een boek naar de kathedraal en zegt: "Dit zal dat doden"; geleerden zien deze zin als een commentaar op de drukpers en op het feit dat literatuur de architectuur als vorm van communicatie heeft verdrongen [3].
Film- en toneelbewerkingen brachten het verhaal ver buiten het bereik van de eerste lezers; denk aan een stomme film uit 1923 met Lon Chaney, een film uit 1939 met Charles Laughton, een film uit 1956 met Anthony Quinn en een animatiefilm uit 1996 met Tom Hulce [1]. Notre-Dame de Paris blijft een klassieker van de Franse literatuur; Hugo’s beschrijvingen van het gebouw maken nu deel uit van hoe lezers het zien [1].



