Rond 1420 liet een kopiist uit Deventer ’s nachts een open manuscript op zijn bureau liggen. De volgende ochtend trof hij een urinevlek op de pagina aan [1] [6]. Het boek is bewaard gebleven en bevindt zich nu in het Historisches Archiv in Keulen, gecatalogiseerd als G.B. quarto, 249, fol. 68r [1] [5]. De kopiist gooide het beschadigde blad niet weg; hij schreef er een uitleg bij.

Twee pagina’s van het manuscript bleven duidelijk onafgemaakt [5]. Op de rechterpagina tekende de kopiist een kat en voegde handen toe waarvan de vingers naar de vlek en naar zijn eigen aantekening wezen [5]. Handen die naar iets wijzen komen al lange tijd voor in boekmarges; de bibliothecarissen van Alexandrië gebruikten een ankervormige pointer, de ancora, om de aandacht op een bepaalde passage te vestigen [3]. De aantekening zelf is geschreven in een handschrift dat meer op een krabbel lijkt dan op de nette tekst op de tegenoverliggende pagina [6].

De aantekening is in het Latijn en geschreven in het handschrift van de kopiist zelf. De tekst luidt: "Hic non defectus est, sed cattus minxit desuper nocte quadam. Confundatur pessimus cattus qui minxit super librum istum in nocte Daventrie, et consimiliter omnes alii propter illum. Et cavendum valde ne permittantur libri aperti per noctem ubi cattie venire possunt" [1] [6] [8]. In vertaling betekent dit dat er niets aan het boek ontbreekt, maar dat een kat er gedurende een bepaalde nacht op heeft geplast; dat deze vervelende kat, en alle andere katten, vervloekt zijn vanwege dit feit, en dat openliggende boeken ’s nachts niet onbeheerd mogen blijven waar katten kunnen komen [1] [7].

De kopiist uit Deventer richtte zijn vloek op een dier in plaats van op een dief. In de middeleeuwen werden boekvloeken meestal opgesteld om een boek te beschermen tegen diefstal; ze riepen excommunicatie, anathema of verdoemenis af over iedereen die het boek zou stelen [2]. De aantekening uit Deventer vervloekt de kat en, bij uitbreiding, alle andere katten; daarna sluit het af met praktisch advies voor de collega’s van de kopiist [1] [8]. Het is zowel een waarschuwing over huishoudelijke zorg als een echte vloek.

Ashurbanipal, koning van Assyrië van 668 tot 627 v.Chr., liet een vloek op de tabletten van zijn bibliotheek in Nineve schrijven, waarin de goden Ashur en Belit werden opgeroepen om iedereen te vernietigen die een tablet wegnam of zijn eigen naam naast die van de koning inschreef [2]. Andere vloeken uit Nineve waren gericht tegen vandalisme; ze verboden iedereen om de tekst uit te wissen, in de naam van Nabu en Marduk [2]. De aantekening uit Deventer past in deze gewoonte om de dreiging rechtstreeks in het boek te vermelden, al is het doelwit hier een kat in plaats van een dief.

Kloosters en bibliotheken hielden katten om de knaagdieren te vangen die perkament en papier aantastten [5] [6] [8]. Economisch gezien was dit een zinvolle regeling. Voor de komst van de drukkunst werden boeken met de hand overgeschreven op perkament of papier; één enkel boek kon zelfs evenveel kosten als een huis [3]. Een Ierse monnik schreef in de negende eeuw een gedicht over zijn kat Pangur Bán, waarin hij zijn eigen zoektocht naar woorden vergeleek met de jacht van de kat op muizen [6].

Deventer, waar de aantekening werd geschreven, ligt aan de oostelijke oever van de IJssel en is een van de oudste steden van Nederland [4]. Het was de woonplaats van Geert Groote en de Broeders van het Gemene Leven; de Latijnse school aldaar, waar Erasmus tussen 1475 en 1484 studeerde, trok leerlingen uit heel Europa [4]. De drukkunst bereikte de stad in 1477, en de Athenaeum-bibliotheek is de oudste wetenschappelijke bibliotheek van Nederland [4].

De kopiist sloeg de pagina om en ging verder met schrijven [1] [6]. De vlek en de aantekening bleven in het boek staan; later kwam het manuscript in Keulen terecht, waar het nog steeds wordt bewaard [1] [5]. Zes eeuwen later bewaart dit blad zowel de schade als de klacht, allemaal geschreven in hetzelfde handschrift.


Sources

  1. io9.gizmodo.com
  2. Wikipedia: Boekvloek
  3. Wikipedia: Marginalia
  4. Wikipedia: Deventer
  5. mymodernmet.com
  6. zmescience.com
  7. openculture.com
  8. forreadingaddicts.co.uk