In 1962 keek iemand naar een kom ontbijtgranen en besloot dat het artillerie nodig had. De commercial schoot kommen granen uit een kanon op het moment van het slotstuk van Tsjaikovski’s 1812 Overture, waardoor een Russisch strijdstuk werd omgevormd tot een grap over haver en lawaai.[1]
Tsjaikovski’s 1812 Overture werd beroemd om kanonschoten en kathedraalklokken, maar die geluiden waren veel makkelijker voor te stellen dan te coördineren. De studio-opname van Antal Doráti uit 1954 hielp het timingprobleem op te lossen door orkest, kanonvuur en klokken te mengen tot een gecontroleerde opname.
Tsjaikovski zou de granen-grap waarschijnlijk niet flatterend hebben gevonden. Hij beschreef de ouverture als “zeer luid en lawaaierig en volledig zonder artistieke waarde,” een ceremoniële opdracht die volgens hem geschreven was zonder warmte of liefde.[1] Het publiek hoorde overwinning. De componist hoorde bombastiek.
De opdracht kwam in 1880, toen Nikolai Rubinstein muziek wilde voor openbare vieringen in Moskou. De gelegenheden eromheen omvatten de All-Russian Arts and Industry Exhibition, de herinnering aan de Russische nederlaag van Napoleon, en de nog onvoltooide Kathedraal van Christus de Redder, gebouwd als een monument voor 1812.[4] Tsjaikovski componeerde en orkestreerde het werk tussen september en november 1880, in ongeveer zes weken.[2][5]
De ouverture begint met een gebed in plaats van een explosie. Tsjaikovski opent met het orthodoxe hymne “O Heer, Red Uw Volk,” gearrangeerd voor lage strijkers, en laat vervolgens Russische thema’s en de Franse “La Marseillaise” tegen elkaar botsen terwijl het gevechtsverhaal aan kracht wint.[4] Tegen het slotstuk is de muziek het deel geworden dat iedereen zich herinnert: koperblazers, klokken en kanoneffecten gestapeld tot een publiek spektakel.[2]
Het optreden dat niet helemaal kon plaatsvinden
Concertorganisatoren zagen iets enorms buiten de kathedraal. Een groot koperblazersensemble zou het orkest aanvullen. De kathedralklokken, samen met klokken van andere moskouse kerken, zouden op cue klinken. Kanonnen met elektrisch bedrade ontstekingsschakelaars zouden op de juiste momenten afschieten.[4]
Het plan stortte in onder zijn eigen mechaniek. De kathedraal was niet op tijd voltooid, de productie was te ambitieus, en de moord op keizer Alexander II in 1881 veranderde de ceremoniële setting.[4] Toen de ouverture eindelijk haar eerste openbare uitvoering kreeg in Moskou op 20 augustus 1882, dirigeerde Ippolit Al’tani het onder een tent nabij de onvoltooide kathedraal.[2] Het stuk dat later een synoniem werd voor spektakel, begon als een compromis.
Zelfs de kanonlegende is rommeliger dan de poster versie. Tchaikovsky Research merkt op dat het manuscript om klokken en kanonnen vraagt, maar Tchaikovsky vertelde ook zijn uitgever dat het theaterinstrument dat hij voor het kanon‑effect bedoelde een grote hangende trommel was die werd gebruikt om een schot na te bootsen, in plaats van noodzakelijkerwijs een echt kanon.[5] Latere uitvoeringen leunden meer op de dramatischere interpretatie.
Een echt kanon is een slecht orkestlid. Het heeft veiligheidsregels, ontstekingsvertragingen, afstand, rook, en de neiging om alles wat op het podium gebeurt te overweldigen. Klokken brengen hun eigen koppige timingproblemen met zich mee. Een kathedraalklokkentoren reageert niet op een dirigent zoals een strijkerssectie.
De studio liet de fantasie zich gedragen
Tegen het midden van de twintigste eeuw bood opname een schoner antwoord dan het plein buiten een kathedraal. In 1954 maakte dirigent Antal Doráti een studiorecording die het orkest mengde met kanonvuur en klokken, waardoor de explosieve geluiden met een precisie konden landen die een live uitvoering zelden kon beloven.[2] De oude droom werd minder afhankelijk van weer, bedrading en geluk.
Daarna bleef de ouverture nieuwe kostuums aannemen. Woody Allen gebruikte het in Bananas. The Simpsons verwees ernaar. Charlie Drake maakte er fysieke komedie van. In 1974 hielpen Arthur Fiedler en de Boston Pops het te koppelen aan de Amerikaanse Onafhankelijkheidsdag via een uitgezonden Fourth of July‑concert, en werd de ouverture een vertrouwde partner van vuurwerk ver van Moskou.[1][2]
Zo reisde Tchaikovsky’s ongeprezen stuk een vreemde route, van een tent naast een onafgewerkte kathedraal tot ontbijtgranenreclame, televisiekomedie en zomer‑vuurwerk. De componist klaagde over lawaai. De wereld bleef wachten op de kanonnen.
